Nguyên Đại sứ Marc Knapper nhận định về chính sách thương mại Việt - Mỹ hậu bầu cử giữa kỳ

Kết quả bầu cử giữa nhiệm kỳ Mỹ, với chiến thắng của Đảng Dân chủ tại cả Thượng viện và Hạ viện, đang dấy lên kỳ vọng Quốc hội Mỹ khóa mới sẽ trở thành một đối trọng với các chính sách của Tổng thống Donald Trump, đặc biệt là chính sách thuế quan đối với hàng hóa nhập khẩu.

Trao đổi riêng với Tuổi Trẻ, ông Marc Knapper, nguyên Đại sứ Mỹ tại Việt Nam, cho biết với góc nhìn cá nhân của "một người đã theo dõi quan hệ hai nước trong nhiều năm", Việt Nam sẽ có thêm cơ hội trong bối cảnh Mỹ điều chỉnh chính sách thương mại thời gian tới. 

Dự báo chính sách của Quốc hội Mỹ khóa mới 

* Đảng Dân chủ vừa giành quyền kiểm soát cả hai viện Quốc hội Mỹ. Theo ông, điều này sẽ tác động thế nào đến chính sách thuế quan của Mỹ đối với Việt Nam?

- Quay lại kết quả của cuộc bầu cử giữa kỳ vừa qua, cần nhớ rằng Quốc hội Mỹ khóa mới sẽ chưa chính thức nhậm chức cho đến tháng 1-2027.

Tổng thống Donald Trump theo đó vẫn nắm giữ thẩm quyền đáng kể về thương mại trong thời gian còn lại của nhiệm kỳ. Vậy nên, tôi không kỳ vọng sẽ có những thay đổi ngay lập tức.

Tuy nhiên, bối cảnh chính sách đã có những chuyển biến trong năm nay.

Sau khi Tòa án tối cao Mỹ ra phán quyết tháng 2 vừa qua rằng Đạo luật Quyền hạn kinh tế khẩn cấp quốc tế (IEEPA) không cho phép áp đặt thuế quan, chính quyền đã chuyển sang sử dụng những thẩm quyền do chính Quốc hội trao cho nhánh hành pháp, chủ yếu là Điều 301 và Điều 232.

Và đây cũng chính là những quy định mà Quốc hội có thể tác động.

Việt Nam có cơ hội củng cố vị thế trong chính sách thương mại Mỹ

Về thương mại, Washington đang hình thành cách tiếp cận phân biệt rõ hơn giữa các đối tác, dựa trên mức độ hợp tác trong thực thi quy định hải quan, quy tắc xuất xứ và bảo đảm an ninh kinh tế.

Dù Đảng Dân chủ hay Cộng hòa nắm quyền, các vấn đề như quyền lao động, lao động cưỡng bức, sở hữu trí tuệ và chống gian lận thuế quan vẫn sẽ là những ưu tiên trong chính sách thương mại Mỹ. Một số nước láng giềng của Việt Nam đã đạt thỏa thuận với Washington, trong khi các biện pháp thuế mới theo Điều 301 cũng cho thấy Mỹ áp dụng cách tiếp cận khác nhau tùy mức độ hợp tác của từng đối tác.

Với những nỗ lực Việt Nam đã thể hiện trong xử lý các vấn đề này, tôi cho rằng đây là cơ hội để củng cố vị thế thương mại với Mỹ hơn là một rủi ro.

Kết quả bầu cử giữa kỳ cũng có thể thúc đẩy Mỹ đánh giá lại chính sách thương mại và thuế quan, dù quá trình này sẽ diễn ra từng bước. Chi phí sinh hoạt, giá năng lượng và tác động của thuế quan đến các gia đình, doanh nghiệp Mỹ sẽ khiến các nhà lập pháp thận trọng hơn với những biện pháp làm tăng chi phí.

Bên cạnh đó, xung đột liên quan đến Iran và giá dầu, nhiên liệu tăng cao đang gây sức ép lên các hộ gia đình Mỹ cũng như các nền kinh tế châu Á, trong đó có Việt Nam. Một Quốc hội do Đảng Dân chủ kiểm soát có thể gia tăng sức ép thông qua quyền giám sát, ngân sách và các nghị quyết liên quan đến chiến tranh nhằm thúc đẩy giải pháp ngoại giao.

Đối với Việt Nam, việc căng thẳng được hạ nhiệt bền vững sẽ góp phần giảm chi phí sản xuất, vận tải biển, đồng thời cho thấy lợi ích gắn kết giữa hai nước trong bảo đảm an ninh năng lượng.

Ông Marc Knapper, nguyên Đại sứ Mỹ tại Việt Nam

* Cụ thể, Quốc hội do Đảng Dân chủ kiểm soát có thể sử dụng những cơ chế nào để giám sát và hạn chế quyền áp thuế của Tổng thống Trump?

- Với việc chính quyền ông Trump đang sử dụng những thẩm quyền do chính Quốc hội trao cho nhánh hành pháp, một Quốc hội do Đảng Dân chủ kiểm soát theo đó có thể: 

Tổ chức các phiên điều trần giám sát, yêu cầu chính quyền giải trình về cơ sở kinh tế cũng như chi phí phát sinh từ từng biện pháp thuế quan.

Sử dụng quyền kiểm soát ngân sách, gắn các điều kiện với những dự luật phân bổ ngân sách và các dự luật quan trọng mà Quốc hội buộc phải thông qua.

Thúc đẩy các dự luật nhằm thu hẹp thẩm quyền đã trao cho Tổng thống, dựa trên những đề xuất có sự ủng hộ của cả hai đảng từng được trình trước đó, chẳng hạn yêu cầu Quốc hội phê chuẩn các biện pháp áp dụng theo Điều 232.

Không gia hạn bất kỳ khoản phụ thu tạm thời nào trong tương lai theo Điều 122, vốn không thể kéo dài quá 150 ngày nếu không được Quốc hội chấp thuận.

Dù vậy, vẫn có những giới hạn nhất định. Bất kỳ dự luật nào nhằm hạn chế quyền lực của Tổng thống đều có thể đối mặt với quyền phủ quyết của Tổng thống Trump. Trong khi đó, Đảng Dân chủ không nắm giữ đa số 2/3 cần thiết để vượt qua quyền phủ quyết này.

Ảnh hưởng thực tế của Quốc hội chủ yếu nằm ở việc làm gia tăng cái giá chính trị mà chính quyền phải trả nếu tiếp tục tăng thuế, đồng thời tác động đến những động lực định hình chính sách.

Trong khi đó, các biện pháp giảm nhẹ thuế quan dành riêng cho từng quốc gia hoặc từng nhóm sản phẩm vẫn sẽ chủ yếu được giải quyết thông qua đàm phán với Văn phòng Đại diện Thương mại Mỹ (USTR).

Việt Nam vẫn là mắt xích chiến lược trong chuỗi cung ứng của Mỹ

* Theo ông, những lợi ích kinh tế và chiến lược cốt lõi nào sẽ tiếp tục được duy trì trong quan hệ thương mại Việt - Mỹ?

- Thứ nhất là lợi ích chiến lược. Mỹ cần những chuỗi cung ứng đa dạng và có khả năng chống chịu tốt tại khu vực Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương, và Việt Nam giữ vai trò trung tâm trong chiến lược đó. Quan hệ Đối tác chiến lược toàn diện Việt - Mỹ nhận được sự ủng hộ rộng rãi từ cả hai đảng tại Mỹ.

Thứ hai là vấn đề thương mại. Việt Nam là thị trường hơn 100 triệu dân, với tầng lớp trung lưu đang phát triển và sự hiện diện đầu tư sâu rộng của các doanh nghiệp Mỹ.

Thứ ba là những lĩnh vực hợp tác trong tương lai. Các lĩnh vực này bao gồm bán dẫn, khoáng sản chiến lược, hàng không và nông nghiệp. Năng lượng cũng là một lĩnh vực quan trọng, trong đó khí thiên nhiên hóa lỏng (LNG) và công nghệ năng lượng của Mỹ có thể hỗ trợ Việt Nam bảo đảm an ninh năng lượng và thúc đẩy tăng trưởng.

Thứ tư là lòng tin. Hơn ba thập niên kể từ khi bình thường hóa quan hệ đã được xây dựng trên nền tảng hợp tác khắc phục hậu quả chiến tranh - một lĩnh vực luôn nhận được sự ủng hộ của cả hai đảng tại Mỹ.

Một trong những vấn đề thương mại đang được hai quốc gia tiếp cận thận trọng là chuyển tải hàng hóa (transshipment), khi thuật ngữ này có thể được hiểu theo những cách khác nhau.

Nỗ lực giải quyết vấn đề hai bên cùng quan tâm

Một trong những vấn đề thương mại đang được hai quốc gia tiếp cận thận trọng là dòng hàng trung chuyển (transshipment), khi thuật ngữ này có thể được hiểu theo những cách khác nhau. Việc Việt Nam nhập khẩu linh kiện, sau đó tiến hành sản xuất và tạo ra giá trị gia tăng thực chất chính là điều mà chiến lược đa dạng hóa chuỗi cung ứng hướng đến. Đây không phải là hành vi trung chuyển hàng hóa. Mối quan ngại thực sự nằm ở hành vi hàng trung chuyển bất hợp pháp (illegal transshipment), với khả năng gian lận xuất xứ nhằm né tránh thuế quan Mỹ. Việt Nam đã và đang nỗ lực giải quyết vấn đề này và việc này có ý nghĩa quan trọng với việc Washington nhìn nhận mối quan hệ thương mại hai nước.

Theo quan sát của tôi, Việt Nam hiện đã có những bước tiến trên nhiều phương diện, và cả Chính phủ lẫn cộng đồng doanh nghiệp đều hiểu rõ những vấn đề cần ưu tiên.

* Vậy Việt Nam cần ưu tiên những gì để giữ vững và củng cố vị thế đối tác thương mại lâu dài của Mỹ?

- Nếu phải nhấn mạnh những lĩnh vực mà việc tiếp tục đạt được tiến triển sẽ mang lại tác động lớn nhất, tôi cho rằng có bốn ưu tiên.

Một là, hoàn tất đàm phán thỏa thuận thương mại đối ứng, bởi sự chắc chắn và khả năng dự báo về chính sách sẽ mang lại lợi ích cho cả hai bên.

Hai là, duy trì nỗ lực chống chuyển tải hàng hóa bất hợp pháp, đồng thời gia tăng hàm lượng giá trị gia tăng được tạo ra trong nước.

Ba là, tiếp tục đạt tiến triển trong các vấn đề lao động cưỡng bức và sở hữu trí tuệ, những lĩnh vực đang có sức nặng đáng kể trong các biện pháp thương mại hiện nay của Mỹ.

Bốn là, mở rộng hoạt động tiếp xúc và vận động chính sách tại Washington, không chỉ với nhánh hành pháp mà còn với Quốc hội, cả hai đảng, các thống đốc bang và cộng đồng doanh nghiệp. Tất cả những chủ thể này hiện đều có vai trò quan trọng không kém nhánh hành pháp.

Việt Nam từ lâu đã chứng minh rằng mình không phải chỉ là một điểm trung chuyển hàng hóa, mà là một đối tác thực chất.

Tôi tin tưởng điều đó sẽ tiếp tục được duy trì, bất kể tình hình chính trị tại Washington thay đổi như thế nào.